काठमाडाैं। इरान-समर्थित हुथी विद्रोहीहरूले रातो सागरमा (रेड सी) रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण टापु नियन्त्रणमा लिनुका साथै गरेको तीव्र प्रगतिले अमेरिका र इरानबिचको युद्धबाट पिल्सिरहेको यस क्षेत्रलाई थप ठूलो धक्का दिएको छ। यसले पहिले नै गम्भीर बनेको विश्वव्यापी ऊर्जा संकटलाई अझ चुल्याएको छ। तर, न त अमेरिका न त उसको प्रमुख सहयोगी साउदी अरबपालगायत कसैसँग पनि यो समूहलाई परास्त गर्ने स्पष्ट योजना रहेको छ। यसले गर्दा क्षेत्रका धेरै मानिसहरूले अब हुथीविरुद्धको प्रतिकार कहाँबाट होला भनी प्रश्न उठाउन थालेका छन्।
अमेरिकी अधिकारीहरूले यमनी विद्रोही समूहले मुख्य समुद्री मार्ग 'बाब अल मन्देब' जलडमरूमध्यमाथि पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्ने लक्ष्यका साथ अघि बढिरहेको स्वीकार गरे पनि ट्रम्प प्रशासनले उनीहरूलाई रोक्न अमेरिकी सेना प्रयोग गर्न खासै चासो देखाएको छैन। बरु, अमेरिका यसको जिम्मेवारी साउदी अरबमाथि नै छाड्न चाहन्छ।
अतिरिक्त अमेरिकी गुप्तचर तथा लक्षित स्थानसम्बन्धी सहयोग पाउँदापाउँदै पनि साउदी अरबले यमनका मुख्य तटीय सहरहरू कब्जा गर्नबाट हुथीहरूलाई प्रभावकारी रूपमा रोक्न सकेको छैन, जसले खाडी र अमेरिकी अधिकारीहरूलाई निराश बनाएको छ। साउदीहरू एक्लैले हुथीहरूलाई रोक्न सक्ने कुरामा स्रोतहरूले गम्भीर आशङ्का व्यक्त गरेका छन्।
क्षेत्रीय स्रोतहरू र पूर्व कूटनीतिज्ञहरूका अनुसार हुथीहरूको यो कदम कसैका लागि पनि अचम्मको विषय भने थिएन, किनकि साउदी समर्थित यमनी सेनाको कमजोरी सबैलाई थाहा थियो। महिनाौँदेखि अमेरिकी गुप्तचर प्रतिवेदनहरूले इरानले यसअघि गरेजस्तै हुथी समूहले पनि व्यापारिक जहाजहरूका लागि अर्को मुख्य जलमार्ग बन्द गर्ने प्रयास गर्ने सङ्केत गरेका थिए।
यद्यपि, अमेरिकाले साउदी अरबलाई हुथीविरुद्ध सफल हुनका लागि आवश्यक सबै कुरा उपलब्ध गराइरहेको विश्वास गरेको छ। साउदी सरकारलाई गुप्तचर सूचना र लक्षित स्थानको विवरण आदानप्रदानमा वृद्धि गरिएको एक अमेरिकी अधिकारीले बताए। यमन सरकारको सेनालाई करिब एक दशकसम्म तालिम दिएपछि साउदी अधिकारीहरूले अमेरिकी अधिकारीहरूलाई आफ्नो क्षमतामा विश्वास रहेको आश्वासन दिएका थिए।
साउदी समर्थित यमनी सरकारी सेनाले इरानको 'इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स' (आईआरजीसी) द्वारा समर्थित र तालिमप्राप्त हुथीहरूसँग एक दशकभन्दा अघि यमनको भीषण गृहयुद्धका क्रममा लड्न सुरु गरेका थिए। सन् २०२२ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मध्यस्थतामा भएको युद्धविरामले दुवै पक्षबिच तुलनात्मक रूपमा कम शत्रुताको स्थिति ल्याएको थियो।
तर, हालैका हप्ताहरूमा लडाइँ पुनः सुरु भई तीव्र बनेको छ। साउदीहरूले हुथीहरूमाथि इस्लामको सबैभन्दा पवित्र सहर मक्कालाई निशाना बनाएको आरोप लगाएका छन् भने हुथीहरूले साउदीको एउटा एफ-१५ फाइटर जेट खसालेको दाबी गरेका छन्। गत २४ घण्टामा रियादभर चेतावनी साइरनहरू बजेका थिए, जुन जुलाईमा हुथीहरूसँगको तनाव बढेयता राजधानीमा सिधै त्रास फैलिएको पहिलोपटक हो।
हुथीहरूले शनिबार रियादका 'संवेदनशील' स्थलहरू र यान्बुमा रहेको अरामको संरचनामा क्षेप्यास्त्र र ड्रोनद्वारा आक्रमण गरेको बताएका छन्। समूहले साउदी राजधानीमा ठ्याक्कै कहाँ निशाना बनाएको थियो भन्ने स्पष्ट पारेको छैन। रोयटर्सको भिडियोमा सहरको मुख्य विमानस्थल नजिकै कालो धूवाँको ठूलो मुस्लो उठेको देखिएको थियो, तर आगलागीको कारण के थियो भन्ने स्पष्ट हुन सकेको थिएन। कुनै क्षति वा मानवीय क्षतिको विवरण प्राप्त भएको छैन।
शनिबार ढिलो गरी जारी गरिएको एक विज्ञप्तिमा साउदी नेतृत्वको गठबन्धनले आफ्नो वायु रक्षा प्रणालीले बिहानै हुथी समूहले रियादतातर्फ प्रहार गरेको ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रलाई हावामै नष्ट गरिदिएको जनाएको छ। विज्ञप्तिमा देशभरका नागरिक संरचनामा हुथीहरूले गरेका अन्य आक्रमणका प्रयासहरूलाई विफल पारिएको बताइएको छ, जसमा रातो सागरको बन्दरगाह यान्बुमा भएको आक्रमण पनि समावेश छ, जहाँ साउदीको मुख्य तेल पाइपलाइन समाप्त हुन्छ।
राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले हुथीविरुद्धको प्रत्यक्ष अमेरिकी सैन्य कारबाही आफ्ना लागि 'रेड लाइन' (अस्वीकार्य) भएको स्पष्ट पारिसकेका छन्। अहिलेसम्म अमेरिकी सैन्य सहयोग साउदी आक्रमणका लागि गुप्तचर सूचना र लक्षित स्थानको तथ्याङ्क उपलब्ध गराउनेमा मात्र सीमित छ।
"कुनै आक्रामक आक्रमण हुनेछैन," एक अमेरिकी अधिकारीले भने।
'हुथीहरूले हामीलाई फोन गरेर लड्न चाहँदैनौँ भनेका छन्'
खाडी र अमेरिकी स्रोतहरूका अनुसार ट्रम्पका सन्देशहरूले इरानीहरूलाई अमेरिका आफ्ना सहयोगीहरूको पक्षमा उभिन अनिच्छुक रहेको सङ्केत गर्छन्।
"हुथीहरूले हामीलाई फोन गरेर हामीसँग लड्न चाहँदैनौँ भनेका छन्," गत साता आयरल्यान्डमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले भनेका थिए, "उनीहरू हामी उनीहरूको पछि लागेको चाहँदैनन् र हामी सहभागी नभएको हेर्न चाहन्छन्, उनीहरूले अधिकांश जहाजहरू जान दिइरहेका छन्।"
साउदी अरबलाई सङ्केत गर्दै ट्रम्पले थपे, "उनीहरू केवल एउटा देशसँग खुसी छैनन्, र हामी त्यसलाई मिलाउनेछौँ।"
मध्यपूर्वमा काम गरिसकेकी पूर्व अमेरिकी कूटनीतिज्ञ बारबरा लिफले हुथीहरूबारे ट्रम्पको टिप्पणीलाई "स्तब्ध पार्ने" खालको भनेकी छन्। उनले भनिन्, "आफ्नो निकट साझेदारमाथि आक्रमण गर्ने र विदेशी आतङ्ककारी सङ्गठन घोषित गरिएको समूहसँगको सम्झौतालाई बढी प्राथमिकता दिएको जस्तो देखिनु साझेदारसँगको सम्बन्धमाथि गरिएको निकै कठोर व्यवहार हो।" ट्रम्प प्रशासनले मार्च २०२५ मा हुथीहरूलाई 'विदेशी आतङ्ककारी सङ्गठन' घोषित गरेको थियो।
साउदी क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानले गत हप्ता ट्रम्पसँग दुईपटक फोनमा कुरा गरी हुथीहरूविरुद्ध अमेरिकी सैन्य आक्रमणका लागि अनुरोध गरेका थिए। तर सो अनुरोध हालसम्म अस्वीकार गरिएको छ र स्रोतहरूका अनुसार प्रशासनको नीतिमा परिवर्तन आउँछ वा आउँदैन भन्न गाह्रो छ।
साउदी अरबका आक्रामक सैन्य कारबाहीका लागि सैन्य सहायता अत्यावश्यक भए पनि आफ्नो घरेलु पूर्वाधारको सुरक्षा गर्नु उत्तिकै चासोको विषय बनेको छ। साउदी सेनातर्फ क्षेप्यास्त्र रोक्ने 'इन्टरसेप्टर'को कमी भइरहेकाले रियादले फ्रान्स, बेलायत, पाकिस्तान र मिस्रसँग वायु रक्षा सहयोगको लागि अनुरोध गरेको क्षेत्रीय अधिकारीहरूले बताएका छन्।
हुथीहरूको अग्रताप्रति बढेको निराशाबिच, धेरै खाडी स्रोतहरूले यो आक्रमणलाई इरान युद्धको नयाँ मोर्चाका रूपमा हेरेका छन्, जसले द्वन्द्वलाई अझ लम्ब्याउन सक्छ। समस्याहरूलाई अलग्गै समाधान गर्ने केही प्रयासहरू भए पनि हुथीहरूसँगको विषय सुल्झाउनुअघि इरानसँग कुनै प्रगति नहुने विश्वास बढ्दै गएको छ।
"हुथीको रातो सागरतर्फको विस्तारले आईआरजीसीलाई प्रोत्साहन मिलिरहेको छ। साउदीहरूले यसलाई समाधान गर्नुपर्छ, अन्यथा उनीहरू टेबलमा बन्दुक राखेर वार्ता गरिरहेका हुनेछन्, जुन उनीहरू गर्ने छैनन्," मध्यपूर्वमा लामो अनुभव सँगालेका पूर्व अमेरिकी राजदूत जोई हुडले भने।
हुड र अन्य स्रोतहरूले हुथीहरूले आफ्नो लडाइँ साउदीहरूसँग मात्र भएको दाबी गरे पनि यसको सीधा सम्बन्ध इरानसँग रहेको औँल्याएका छन्।
"इरान अहिले अस्तित्वको लडाइँमा छ र आफ्ना सबै प्रतिनिधि (प्रक्सी) शक्तिहरूलाई प्रयोग गरिरहेको छ। हुथीहरू इरानद्वारा रिमोट-कन्ट्रोलबाट सञ्चालित त छैनन्, तर उनीहरूलाई इरानबाट इन्धन र सहयोग चाहिन्छ। त्यसैले, हुथीहरूले अहिले यो आक्रमण किन गरिरहेका छन् भन्नेबारे उनीहरूले दिएका अभिव्यक्तिहरू पूर्ण सत्य होइनन्," हुडले भने।
यमनको स्थितिले 'हर्मुज जलडमरूमध्य' सम्बन्धी वार्ताहरूलगायत अन्य वार्ताहरूलाई पनि जटिल बनाएको छ।
अमेरिका-इरान युद्ध सुरु भएयता खाडी सहयोग परिषद् (जीसीसी) देशहरू र इरानबिच तय भएको पहिलो बैठक यसै हप्ताको सुरुमा रद्द भएको थियो। ओमान र इरानबिच हर्मुज जलडमरूमध्य खोल्ने सम्भावित सम्झौताको भाषालाई लिएर असहमति जनाउँदै साउदी अरबले सहभागी नहुने निर्णय गरेपछि अन्य खाडी देशहरूले पनि सोही बाटो पछ्याए। हुथीहरूको निरन्तर आक्रमणका बिच इरानीहरूसँग संलग्न हुनुको कुनै फाइदा साउदीले नदेखेको यो स्पष्ट सङ्केत भएको क्षेत्रीय स्रोतहरूले बताएका छन्।
"हुथी आक्रमण र बाब-अल-मन्देब करिडोरको परिस्थितिका कारण हर्मुज जलडमरूमध्य सम्झौता प्रभावित भइरहेको छ," एक क्षेत्रीय स्रोतले भन्यो, "साउदीहरूले 'सबै वा केही होइन' भन्ने अडान राखिरहेका छन्, जुन बुझ्न सकिन्छ, तर यसले प्रक्रियालाई ढिलाइ गरिरहेको छ।"
'कोही पनि एक्लै लड्न चाहँदैन'
करिब एक दशकदेखि साउदीहरूले यमनको सेनालाई तालिम दिइरहेका छन्, तर अहिलेसम्म ती बलहरूले हुथीहरूलाई प्रभावकारी रूपमा पछाडि धकेल्न सकेका छैनन्। अमेरिकी गुप्तचर र सटीक निशाना सहयोगमा भएका साउदी आक्रमणहरूले विद्रोहीहरूलाई उनीहरूले कब्जा गरेका केही भूभागमा दह्रो पकड जमाउनबाट रोके पनि उनीहरूको अगाडि बढ्ने गति पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन।
तल्लो स्तरका अमेरिकी अधिकारीहरू र क्षेत्रीय निकायहरूले हुथी समूह बलियो बन्दै जाँदा बढी ध्यान दिन आग्रह गरे पनि विगत एक दशकमा अमेरिकी सरकारको उच्च तहले हुथी खतरालाई धेरै हदसम्म उपेक्षा गरेको स्रोतहरूले बताएका छन्। गत वर्ष हुथीविरुद्धको अमेरिकी सैन्य अभियानले पनि अमेरिकी सैन्य क्षमताको सीमा उजागर गरेको थियो – किनभने महिनाौँको बमबारीले यमनभित्र समूहको पकडलाई प्रभावकारी रूपमा हटाउन सकेन र अन्ततः अमेरिकी-हुथीबिच आकस्मिक युद्धविराममा गएर टुङ्गियो।
अमेरिकी अधिकारीका अनुसार अमेरिकाले यसै साताको अन्तमा ओमानमा भएको बैठकमा हुथीहरूसँगको "युद्धविरामलाई थप मजबुत बनाएको" छ – जुन सन्देशले संलग्न हुन नचाहने ट्रम्प प्रशासनको अनिच्छालाई उजागर गर्छ।
"अमेरिकीहरूले सन्देश पठाएका छन्," यो मामिलासँग परिचित एक वरिष्ठ हुथी अधिकारीले भने, "कि उनीहरू साउदीहरूसँग जोडिएर द्वन्द्वको हिस्सा बन्न चाहँदैनन्।"
"हामीले यो सन्देशलाई सकारात्मक रूपमा लिएका छौँ," स्रोतले थप्यो।
केही वर्तमान र पूर्व अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार साउदी अरबको आफ्नै सैन्य क्षमता र यमनको सेनामा उसको लगानीले हुथीहरूको आक्रमणलाई सन्तुलनमा राख्न सक्छ भन्ने धारणा थियो। तर त्यो अपेक्षा पूरा हुन सकेको छैन।
अन्य अधिकारीहरू भने हुथीहरूको सफलता अचम्मको विषय नभएको बताउँछन्, विशेष गरी विद्रोहीहरूको प्रतिबद्धता र इरानको सहयोगलाई हेर्दा।
"हुथीहरूसँग आईआरजीलीसँगको यो निकै गहिरो र फलदायी सम्बन्धको फाइदा छ, जसले उनीहरूलाई तालिम दिएको छ र १२ वर्षअघिका गुफामा लड्ने सामान्य लडाकुबाट एउटा विनाशकारी क्षमता भएको सैन्य बलमा परिणत गरेको छ," पूर्व सहायक विदेश मन्त्री लिफले भनिन्।
"हुथीहरूले गत महिनाहरूमा आफ्ना सेनालाई यस्तै कदमका लागि तयार पार्न धेरै समय बिताएका छन्," उनले भनिन्, "उनीहरूले साउदी र यमनी सरकार सम्बद्ध बलहरूलाई सजिलै छेडेर अघि बढे - ती बलहरू तितरबितर भए।"
"कोही पनि एक्लै लड्न चाहँदैन," एक वर्तमान खाडी अधिकारीले भने, "या त साउदीहरू लड्नुपर्छ वा उनीहरूले हुथीहरूसँग सम्झौता गर्नुपर्छ।"
तर हुथीहरूसँग मुकाबिला गर्न साउदी समर्थित सरकारलाई थप साधनस्रोत आवश्यक पर्ने स्पष्ट हुँदै जाँदा, जारी युद्धका कारण सिर्जित अन्य धेरै चुनौतीहरू सम्हाल्न साउदी अरब स्वयम् असमर्थ भइरहेको छ: उसको पूर्व-पश्चिम पाइपलाइनमा हालै भएको आक्रमण, जलडमरूमध्य भएर ट्याङ्कर आवतजावत गराउन अमेरिकी सेनाविरुद्ध सहयोग गर्नु, र क्षेत्रभरि महत्त्वपूर्ण स्रोतहरू ओसारपसार गर्न जमिन मार्ग (ल्यान्ड-ब्रिज) खुल्ला राख्नु।
साउदी अरबले सेप्टेम्बर महिनाका लागि युरोपतर्फको तेल निर्यातमा पनि कटौती गरेको छ, जसले विश्वव्यापी ऊर्जा संकट अझ गहिरिन सक्ने चिन्ता बढाएको छ।
यमनमा साउदी समर्थित बलहरूद्वारा प्रभावकारी प्रतिकार गर्नका लागि साउदी अरब वा अन्य ठाउँबाट थप स्थल सेना (बुट्स अन द ग्राउन्ड) खटाउनु र अमेरिकाबाट दृढ प्रतिबद्धताको आवश्यकता पर्ने स्रोतहरू बताउँछन्। तर ती दुवै सम्भावना देखिँदैनन्।
"कम्तीमा अमेरिकी संलग्नताको सम्भावना सबैका लागि एक प्रतिरोधक (डिटरेन्ट) को रूपमा रहनुपर्छ, यदि तपाईंले त्यसलाई अनावश्यक रूपमा हटाइदिनुभयो भने यसले विशेष गरी जमिनमा रहेका यमनीहरूको मनोबल गिराउँछ," अर्को क्षेत्रीय स्रोतले भन्यो।
लिफले क्षेत्रीय अधिकारीहरूबाट साउदीहरूप्रति असन्तोष सुनेकी छैनन्, बरु "अब अमेरिकाले यहाँ के हर्कत गर्न खोजिरहेको छ?" भन्ने प्रश्नहरू उठेको बताएकी छन्।
खाडी र अमेरिकी स्रोतहरूले पनि सैन्य माध्यमबाट हुथीहरूको यो विस्तारलाई पूर्ण रूपमा सुल्झाउन सकिन्छ भन्नेमा शङ्का व्यक्त गरेका छन्।
"उनीहरूले हुथीहरूलाई हराउन वर्षौँदेखि प्रयास गरिरहेका छन्," क्षेत्रीय स्रोतले भन्यो, "सैन्य कारबाहीले उनीहरूलाई कमजोर त बनाउँछ, तर समाप्त गर्दैन।"
