अमेरिका र इरानबीच हर्मुज जलघाँटी खोल्ने प्रारम्भिक सम्झौता: विश्व बजारमा ऊर्जा संकट टर्ने आशा, चुनौती भने कायमै

काठमाडौं। संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच मध्यपूर्वको तनाव कम गर्ने र रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिएको हर्मुज जलघाँटी पुनः खोल्ने विषयमा एक प्रारम्भिक अन्तरिम सम्झौता भएको घोषणा गरिएको छ।

इरान युद्धका कारण उत्पन्न अस्थिर युद्धविरामलाई थप विस्तार गर्ने उद्देश्यसहित भएको यस सहमतिले विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा ठूलो राहत दिने अपेक्षा गरिएको छ। यदि यो सम्झौता पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा आयो भने विगत केही समयदेखि ठप्प रहेको तेल र प्राकृतिक ग्यासको आपूर्ति पुनः सहज हुनेछ, जसका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा संकटको जोखिम घट्ने र डगमगाएको विश्व अर्थतन्त्रमा स्थिरता आउने अनुमान विश्लेषकहरूले गरेका छन्।

सम्झौताप्रतिको यही सकारात्मक आशावादका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बेन्चमार्क ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल चार डलरभन्दा बढीले घटिसकेको छ भने एसियाली शेयर बजारमा पनि उत्साहजनक वृद्धि देखिएको छ।

यद्यपि, यो प्रारम्भिक सहमति भए पनि सम्झौताका पूर्ण विवरणहरू तत्काल सार्वजनिक गरिएका छैनन्। इरानले औपचारिक हस्ताक्षर नभएसम्म कुनै पनि प्रावधान कार्यान्वयनमा नल्याइने आफ्नो स्पष्ट अडान राखेको छ। यस वार्तामा प्रमुख मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गरेको पाकिस्तानका अनुसार सम्झौतामा औपचारिक हस्ताक्षर आगामी शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा हुने सम्भावना छ।

कतारको समेत महत्त्वपूर्ण मध्यस्थतामा सम्भव भएको यो समझदारीले मध्यपूर्वमा हजारौँ मानिसको ज्यान लिइसकेको विनाशकारी युद्ध अन्त्य गर्ने एउटा सम्भावित मार्ग खोल्न सक्ने विश्वास गरिएको छ।

इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को सचिवालयलाई उद्धृत गर्दै युद्ध तत्काल अन्त्य हुने र अमेरिकी नाकाबन्दी पूर्ण रूपमा हटाइने दाबी गरेका छन्। १७ घण्टा लामो सघन छलफलपछि कतारी मध्यस्थकर्ताहरू तेहरानबाट फर्किएका र यसै साताभित्र दोहामा प्राविधिक बैठकहरू हुने तयारी भइरहेको बुझिएको छ।

तर, यो ऐतिहासिक प्रारम्भिक सहमति सुरुवाती चरणदेखि नै अनेकौँ जटिल चुनौतीहरूबाट घेरिएको छ। विशेषगरी लेबनानमा इरान समर्थित हिजबुल्लाह समूह र इजरायलबीच जारी भीषण तनावले यस शान्ति वार्तालाई जुनसुकै बेला प्रभावित गर्न सक्ने ठूलो जोखिम छ।

हालै मात्र इजरायलले बेरुतको दक्षिणी क्षेत्रमा गरेको आक्रमणले क्षेत्रीय तनावलाई थप बढाएको छ भने इजरायलले यस सम्झौतामा तत्काल कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन। गत फेब्रुअरी २८ मा इजरायलसँग मिलेर युद्धमा प्रत्यक्ष संलग्न भएको अमेरिका र इरानबीचको यो सम्झौतामा इजरायलले दक्षिणी लेबनानमा आफ्नो सैन्य कारबाही जारी राख्ने कुरामा जोड दिँदै आएको छ।

पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शाहबाज सरिफले सबै पक्षले सबै मोर्चामा सैन्य गतिविधि स्थायी रूपमा अन्त्य गर्ने घोषणा गरेको जानकारी दिए पनि इजरायल यसमा पूर्ण रूपमा सहमत छ या छैन भन्ने अझै स्पष्ट भइसकेको छैन।

यस सम्झौताअन्तर्गत सबैभन्दा पेचिलो र जटिल विषय इरानको अत्यधिक समृद्ध युरेनियम भण्डार र उसको आणविक कार्यक्रमको भविष्य बनेको छ। यी विवादित विषयहरूमा ठोस समाधान खोज्नका लागि दुवै पक्षलाई ६० दिनको समयसीमा दिइएको छ, जुन आवश्यकता अनुसार थप लम्ब्याउन सकिनेछ।

यसअघि सन् २०१५ को आणविक सम्झौताका क्रममा यस्ता प्राविधिक विषयहरू टुङ्ग्याउन वर्षौँ लागेको इतिहास छ। तत्कालीन समयमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो पहिलो कार्यकालमा उक्त सम्झौताबाट अमेरिका बाहिरिएको निर्णय गरेपछि नै दुई देशबीचको तनाव उत्कर्षमा पुगेर युद्धको रूप लिएको थियो।

अहिले ह्वाइट हाउसमा आफ्नो ८०औँ जन्मदिनको अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत यो युद्धविराम प्रयासको स्वागत गर्दै हर्मुज जलघाँटी खुलाउन तथा अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउने आदेश दिएको घोषणा गरेका छन्, तर उनले पनि शुक्रबारको औपचारिक हस्ताक्षर अगाडि जलघाँटी पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा नआउने प्रस्ट पारेका छन्।

शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा हुने विशेष समारोहमा इरानको तर्फबाट कसले प्रतिनिधित्व गर्ने भन्ने अझै निश्चित भइसकेको छैन। अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले ह्वाइट हाउसले सहभागीहरूको सूचीलाई अन्तिम रूप दिइरहेको र त्यहाँ राष्ट्रपति ट्रम्प वा उनी स्वयं उपस्थित हुन सक्ने संकेत दिएका छन्।

अर्कोतर्फ, इरानका उपविदेशमन्त्री काजेम घारिबाबादीले पनि हस्ताक्षरपछि मात्रै यसको कार्यान्वयन सुरु हुने टेलिभिजनमार्फत पुष्टि गर्नुभएको छ। यसैबीच, अमेरिकाभित्रै पनि यो सम्झौतालाई लिएर आन्तरिक मतभेद र शंकाहरू उब्जने क्रम सुरु भएको छ।

रिपब्लिकन सिनेटर लिन्डसे ग्राहमले इरान र अमेरिकी वार्ता टोलीको व्याख्यामा फरकपन देखिएको भन्दै चिन्ता व्यक्त गर्नुभएको छ भने सांसद ग्रेगरी मीक्सले इरानसँग हुने जुनसुकै सम्झौताको अमेरिकी कंग्रेसले कडा निगरानी गर्ने चेतावनी दिएका छन्।

यो लामो युद्धले इरानको आन्तरिक राजनीतिमा समेत ठूलो उथलपुथल र परिवर्तन ल्याएको छ। प्रारम्भिक आक्रमणका क्रममा इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी मारिएपछि उनका छोरा आयातोल्लाह मोजताबा खामेनी नयाँ सर्वोच्च नेता बनेका छन्। उनी हालसम्म सार्वजनिक रूपमा नदेखिए पनि यो अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताका लागि उनको अन्तिम स्वीकृति अनिवार्य मानिएको छ।

सुरक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार यो सम्झौता तत्कालका लागि सफल भए तापनि विश्व ऊर्जा आपूर्ति पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा फर्किन अझै लामो समय लाग्न सक्छ, किनकि अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी र बीमा कम्पनीहरूले मध्यपूर्वमा दीर्घकालीन स्थायित्वको बलियो सुनिश्चितता खोजिरहेका छन्। इरानसँग अझै पनि ठूलो मात्रामा ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र र उच्च समृद्ध युरेनियम बाँकी रहेकाले भविष्यमा फेरि तनाव बल्झिने खतरा कायमै छ।

अमेरिकाले सम्झौताअन्तर्गत इरानबाट समृद्ध युरेनियम हटाउन माग गरेको र रुसले उक्त सामग्री आफ्नो नियन्त्रणमा लिन प्रस्ताव गरे तापनि इरानले आफ्नो युरेनियम भण्डार आफैसँग राख्ने अडान नछोडेकाले आगामी ६० दिने वार्ता निकै चुनौतीपूर्ण हुने देखिन्छ।