काठमाडौँ । नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा आएको फेरबदल र काठमाडौँको सत्ता समीकरणमा नयाँ पुस्ताको उदय भएसँगै दक्षिण एसियाली भूराजनीतिमा नयाँ कम्पन पैदा भएको छ । यसै सिलसिलामा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति एवं सत्ता साझेदार दलका प्रमुख नेता रवि लामिछानेको हालै सम्पन्न पाँच दिने भारत भ्रमण र त्यहाँ उनीले पाएको उच्चस्तरीय राजकीय सरहको स्वागतले नेपाल, भारत र पश्चिमा कूटनीतिक वृत्तमा नयाँ बहसको सिर्जना गरिदिएको छ ।
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र (बालेन) शाहको नेतृत्वमा बनेको नयाँ सरकारको कूटनीतिक कार्यशैली र भारतप्रतिको कडा अडानका बीच नयाँ दिल्लीले लामिछानेलाई दिएको असाधारण महत्त्वलाई कूटनीतिक विश्लेषकहरूले निकै चासोका साथ हेरेका छन् । विगतमा नेपालका स्थापित र पुराना दलका शीर्ष नेताहरूले भारत भ्रमण गर्दा कतिपय अवस्थामा उच्चस्तरीय भेटघाट पाउन हप्तौँ कुर्नुपरेको वा भारतीय प्रधानमन्त्रीसँग भेट नै नपाई फर्कनुपरेको कूटनीतिक ‘सकस’ का बीच रविका लागि नरेन्द्र मोदीदेखि अमित शाहसम्मका ढोकाहरू सहजै खुल्नु कूटनीतिक संकेत र रणनीतिक लगानी दुवै भएको पुष्टि हुन्छ ।
बालेनको ‘पपुलिष्ट’ कूटनीति र नयाँ दिल्लीको सशंकता
नेपालमा गत फागुन÷चैतमा सम्पन्न निर्वाचन र त्यसपछि विकास भएको नयाँ राजनीतिक समीकरणबाट काठमाडौँको सत्तामा प्रधानमन्त्री बालेन शाहको उदय भयो । सत्ता सम्हालेलगत्तै प्रधानमन्त्री शाहले संसद्बाटै लिम्पियाधुरा–कालापानीको सीमा विवादको विषयलाई जोडदार रूपमा उठाउनु, भारतबाट आउने साना सामानमा कर लगाउनु र सीमा समस्या सुल्झाउन बेलायतलाई मध्यस्थकर्ता बनाउनेसम्मका अभिव्यक्ति दिएपछि नयाँ दिल्ली निकै सशंकित र असन्तुष्ट बनेको थियो ।
यति मात्र होइन, भारतका विदेश सचिव विक्रम मिस्री औपचारिक निमन्त्रणा र संवादका लागि काठमाडौँ आउन खोज्दा प्रधानमन्त्री शाहले भेट्न अस्वीकार गर्नेसम्मका कदम चाले । बालेनको यो ‘भारतलाई उपेक्षा गर्ने’ र आक्रामक राष्ट्रवादी कूटनीतिक शैलीले नयाँ दिल्लीसँगको कूटनीतिक च्यानलमा ठूलो शून्यता पैदा गरिदियो । काठमाडौँको यो नयाँ सरकार कुन दिशामा जाँदैछ र यसको वास्तविक ‘मूड’ के हो भन्ने बुझ्न भारतीय विदेश मन्त्रालय र त्यहाँका कूटनीतिज्ञहरू आतुर थिए ।
यस्तो अवस्थामा सरकारको प्रमुख साझेदार दलका नेता रवि लामिछाने नयाँ दिल्लीको निम्तो स्वीकारेर संवादका लागि तयार हुनु नै भारतका लागि काठमाडौँको सत्ता बुझ्ने सबैभन्दा विश्वासिलो माध्यम बन्यो । भारतले रविलाई उच्च सम्मान दिएर प्रधानमन्त्री बालेन शाहलाई स्पष्ट कूटनीतिक सन्देश दिन खोजेको देखिन्छ कि यदि सरकारको प्रमुख कूटनीतिक च्यानलबाट संवाद सम्भव नभए पनि भारतसँग नेपालको नयाँ र शक्तिशाली शक्तिसँग जोडिने अन्य विकल्प र च्यानलहरू सधैँ खुला छन् ।
‘विगतको राजनीतिक ब्यागेज’ नभएको नयाँ शक्ति र कूटनीतिक परिपक्वता
नयाँ दिल्लीमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, गृहमन्त्री अमित शाह, विदेशमन्त्री एस. जयशंकर र राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभालसँगको भेटवार्ताका क्रममा रवि लामिछानेले कूटनीतिक परिपक्वता प्रदर्शन गरे । उनले आफ्नो पार्टीसँग कुनै ‘विगतको राजनीतिक ब्यागेज’ वा पुरानो तित्तताको भारी नरहेको र भारतसँग नयाँ ढङ्गले राष्ट्रिय हितका आधारमा व्यावहारिक सम्बन्ध विकास गर्न चाहेको स्पष्ट पारे ।
प्रधानमन्त्री बालेन शाहको उग्र–राष्ट्रवादी वा आक्रामक छविको तुलनामा लामिछानेले विकास केन्द्रित कूटनीति र पारस्परिक सम्मानको व्यावहारिक धारणा राखेपछि भारतीय संस्थापन पक्ष उनीप्रति निकै सकारात्मक बन्यो । भारत पनि नेपालका परम्परागत राजनीतिक शक्तिहरू (नेपाली कांग्रे्रेस, नेकपा एमाले, नेकपा माओवादी केन्द्र) को पुरानो कार्यशैली र अस्थिरताबाट पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट छैन । त्यसैले नेपालमा उदाएका नयाँ र लोकप्रिय शक्तिहरूलाई चिढ्याउनुभन्दा उनीहरूसँग बेलैमा सम्बन्ध स्थापित गरेर ’नयाँ कोर्स’ को सुरुवात गर्न भारत इच्छुक देखिएको हो ।
भारतीय जनता पार्टीको केन्द्रीय कार्यालयमा लामिछानेलाई फूलको वर्षा र ढोल ढमाकासहित गरिएको भव्य स्वागत, तथा प्रधानमन्त्री मोदी आफैँले सामाजिक सञ्जालमा ‘लामिछानेसँग मिलेर काम गर्न इच्छुक रहेको’ भनी तस्बिरसहित पोस्ट गर्नुले भारतले रविलाई एउटा सन्तुलित र समझदार ‘नयाँ विकल्प’ का रूपमा संसारका सामु प्रस्तुत गर्न चाहेको देखिन्छ ।
‘अमेरिका निकट’ को आरोप र भारतीय सन्तुलनको रणनीति
नेपालको भूराजनीतिमा रवि लामिछानेको विगतको पृष्ठभूमि (अमेरिकी नागरिकता÷पीआर र लामो बसाइ) का कारण उहाँलाई कतिपय वृत्तबाट ‘अमेरिका निकट’ नेताको रूपमा हेरिने र आरोप लगाइने गरेको पक्कै हो । तर, भारतले उहाँलाई अमेरिकालाई ‘देखाइदिन’ भन्दा पनि नेपालमा बढ्दो अमेरिकी प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्न र आफ्नो परम्परागत सुरक्षा एवं कूटनीतिक हित रक्षा गर्न आफ्नो विश्वासमा पार्ने रणनीति अख्तियार गरेको देखिन्छ ।
पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा अमेरिकी कूटनीतिक सक्रियता, एमसीसीको पूर्ण कार्यान्वयन, र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूसँग अमेरिकी अधिकारीहरूको बाक्लो उठबसलाई नयाँ दिल्लीले निकै सूक्ष्म र संशयपूर्ण रूपमा नियालिरहेको छ । भारत नेपाललाई आफ्नो ‘विशेष प्रभाव क्षेत्र’ मान्दछ र नेपालमा वासिङ्टनको सिधा र आक्रामक हस्तक्षेप चाहँदैन । यदि नेपालका नयाँ र शक्तिशाली उदीयमान नेताहरू पूर्ण रूपमा वासिङ्टनतर्फ ढल्किए भने त्यसले आफ्नो सुरक्षा रणनीतिमा धक्का पुग्ने डर भारतलाई छ ।
त्यसैले, रवि लामिछानेलाई नयाँ दिल्लीमा ‘रातो कार्पेट’ ओछ्याएर स्वागत गर्नुको अर्थ उहाँलाई अमेरिकी छातामुनि मात्र जान नदिनु र ‘तपाईंको सबैभन्दा नजिकको र व्यावहारिक साझेदार भारत नै हो’ भन्ने महसुस गराउनु हो । यो सम्बन्ध एकतर्फी मात्र होइन । रवि लामिछानेमाथि लाग्दै आएको ‘पश्चिमा वा अमेरिका परस्त’ भन्ने राजनीतिक आरोपलाई पखाल्न उनका लागि नयाँ दिल्लीको यो भ्रमण एउटा सुनौलो अवसर बन्यो । भारतीय प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीसँगको उच्चस्तरीय भेटघाट र तस्बिरहरू सार्वजनिक भएपछि नेपालभित्र रविमाथि लाग्ने ‘विदेशी एजेन्ट’ को आरोप स्वतः कमजोर भएको छ र आफू भूराजनीतिक रूपमा सन्तुलित र परिपक्व नेता भएको प्रमाणित गर्न उनी सफल भएका छन् ।
भावी नेतृत्वसँगको दीर्घकालीन लगानी र प्रधानमन्त्रीको सम्भावना
कूटनीतिमा कुनै पनि देशले अर्को देशको प्रधानमन्त्री सिधै तोक्ने वा बनाउने भन्दा पनि ‘सम्भावित भावी नेतृत्व’ सँग आफ्नो सम्बन्ध कस्तो राख्ने भन्ने दीर्घकालीन रणनीति बनाउँछ । नेपालका पुराना राजनीतिक दलहरूको कार्यशैलीबाट आजित भइसकेको नेपाली जनताले नयाँ शक्तिलाई अत्यधिक मत दिइरहेका छन् । रवि लामिछाने आजको सत्ता साझेदार मात्र नभई भविष्यमा नेपालको कार्यकारी प्रमुख (प्रधानमन्त्री) बन्न सक्ने बलियो जनसमर्थन र सम्भावना बोकेका नेता हुन् ।
वर्तमान प्रधानमन्त्री बालेन शाहको चीनसँगको सामीप्यता र कडा राष्ट्रवादका कारण दबाबमा परेको भारतले रास्वपा जस्तो ‘मध्यमार्गी’ र व्यावहारिक दलका नेतालाई आफ्नो विश्वासमा लिँदा ठूलो राहत महसुस गरेको छ । यस कूटनीतिक कदममार्फत भारतले एकैसाथ नेपालमा बढ्न सक्ने चिनियाँ प्रभाव र अमेरिकी पकड दुवैलाई सन्तुलनमा राख्न सक्ने एउटा बलियो राजनीतिक कार्ड प्राप्त गरेको छ ।
थोरै शब्दमा भन्दा, बालेन शाहको कडा र उपेक्षापूर्ण नीतिले नयाँ दिल्लीका लागि काठमाडौँमा जुन कूटनीतिक शून्यता पैदा गरेको थियो, त्यसलाई रवि लामिछानेको भारत भ्रमणले सन्तुलनमा ल्याउने काम ग¥यो । यो सम्मान रविको व्यक्तिगत लोकप्रियता, बदलिँदो भूराजनीति र उनले बोकेको राजनीतिक शक्ति (रास्वपा) को बढ्दो रणनीतिक वजनको परिणाम हो । भारतले रविलाई अहिल्यैदेखि नजिक बनाएर भविष्यको नेपाल–भारत सम्बन्धलाई आफ्नो हित अनुकूल र सन्तुलित राख्ने दीर्घकालीन लगानी गरेको छ, जसले आगामी दिनमा नेपालको राजनीति र कूटनीति दुवैमा दूरगामी असर पार्ने निश्चित छ ।
