काठमाडौं। नेपालको स्थापित राजनीतिक वृत्तमा यतिबेला भू-राजनीतिक कम्पन महसुस हुन थालेको छ। लामो समयदेखि नेपाली राजनीतिको मियो दाबी गर्दै आएका प्रमुख दलहरू नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र नेकपा माओवादी केन्द्रका मुख्यालयहरूमा चिसो पसेको छ भने नयाँ दिल्लीको सत्ता करिडोरमा नेपाली राजनीतिको एउटा नयाँ पदचापको चर्चा सुरु भएको छ।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछानेको नेतृत्वमा भएको हालैको पाँच दिने औपचारिक भारत भ्रमणले काठमाडौँको घरेलु राजनीतिलाई मात्र होइन, नेपाल-भारत कूटनीतिको स्थापित भाष्यलाई समेत उथलपुथल पारिदिएको छ। यो भ्रमण केवल एउटा नयाँ दलको विदेश यात्रा मात्र थिएन, बरु नेपालमा आएको पुस्तान्तरणको राजनीतिक बाढीलाई भारतले गरेको औपचारिक स्वीकारोक्ति पनि थियो।
दक्षिण एसियाली भू-राजनीतिमा यो भ्रमणको समय र यसको प्रकृति निकै घतलाग्दो छ। कूटनीतिक स्रोतहरूका अनुसार, आम निर्वाचनमार्फत नेपालमा नयाँ शक्तिको उदय भएपछि नयाँ दिल्लीले सुरुमा काठमाडौँका मेयर बालेन्द्र शाहलाई आमन्त्रण गर्ने प्रयास गरेको थियो।
तर, देशबाहिरको भ्रमणमा तत्काल नजाने शाहको आन्तरिक अडानका कारण भारतीय संस्थापन र सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले आफ्नो कूटनीतिक रणनीतिको केन्द्रमा रास्वपा सभापति लामिछानेलाई राखेको हो। यसले स्पष्ट पार्छ कि नयाँ दिल्ली अब काठमाडौँका पुराना र परीक्षण भइसकेका अनुहारहरूसँग मात्र आफ्नो कूटनीतिक सम्बन्ध सीमित राख्ने ऐतिहासिक गल्ती दोहोर्याउने पक्षमा छैन।
भ्रमणको सुरुवाती दिनदेखि नै भारतीय पक्षले देखाएको तत्परताले धेरै कूटनीतिज्ञहरूलाई चकित तुल्याएको छ। इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा लामिछानेको स्वागतका लागि भाजपाका राष्ट्रिय महासचिव अरुण सिंह र विदेश विभाग प्रमुख विजय चौथाइवाले आफैँ उपस्थित हुनु केवल शिष्टाचार मात्र थिएन।
छिमेकी देशको एउटा प्रतिपक्षी वा भर्खरै उदाउँदै गरेको दलको नेतालाई शासक दलको उच्च नेतृत्वले विमानस्थलमै पुगेर रातो कार्पेट ओछ्याउनुले भारतले रास्वपालाई नेपालको ‘भावी सत्ताको निर्विकल्प खेलाडी’ का रूपमा मान्यता दिएको बलियो सङ्केत गर्छ। त्यसैगरी, भाजपा मुख्यालयमा पुष्पवृष्टि र सांस्कृतिक प्रस्तुतिसहित भएको स्वागत र भाजपाका राष्ट्रिय अध्यक्ष नितिन नवीनद्वारा आयोजित विशेष ब्रिफिङले दुई देशका नयाँ र स्थापित शक्तिबीच वैचारिक र सांगठनिक पुल निर्माण गर्ने काम गरेको छ।
यो भ्रमणको सबैभन्दा ठूलो र रणनीतिक उपलब्धि भनेको भारतीय गृहमन्त्री अमित शाहसँगको भेटवार्ता हो। भारतीय राजनीतिको ‘चाणक्य’ मानिने र विदेशी नेताहरूसँगको भेटघाटमा निकै छनोटपूर्ण रहने शाहको कार्यकक्षमा लामिछानेले विरलै पाइने अवसर पाए।
विगत लामो समयदेखि विरलै मात्र विदेशी राजनीतिक दलका अध्यक्षलाई समय दिएका र कठोर छविका रूपमा चिनिएका शाहले रास्वपाको उदयलाई ‘ऐतिहासिक एवं अभूतपूर्व’ भन्दै बधाई दिनुले काठमाडौँका पुराना दलहरूलाई सोच्न बाध्य बनाएको छ। शाह र लामिछानेबीच सीमा सुरक्षा, अन्तरदेशीय अपराध नियन्त्रण र सुरक्षा चासोका विषयमा भएको गहन संवादले भारतले रास्वपालाई नेपालको एक परिपक्व सुरक्षा साझेदारका रूपमा हेर्न थालेको पुष्टि गर्छ।
यसै क्रममा, भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँगको भेटले काठमाडौँको पुरानो कूटनीतिक घाउलाई फेरि ब्युँताइदिएको छ। यसअघि नेपालका स्थापित वामपन्थी नेताहरू भाजपाको निमन्त्रणामा दिल्ली पुग्दा समेत मोदीसँग भेट नपाई फर्कनुपरेको इतिहास साक्षी छ।
तर, पहिलो संस्थागत भ्रमणमै लामिछानेलाई मोदीले सहजै समय दिनु र सहकार्यको इच्छा देखाउनुले दिल्लीको प्राथमिकताको सूची बदलिएको स्पष्ट पार्छ। विदेशमन्त्री एस. जयशंकरसँगको भेट पनि परम्परागत राजनीतिक गफमा अल्झिएन, बरु आर्थिक विकास र व्यावहारिक साझेदारीमा केन्द्रित रह्यो।
भ्रमणका क्रममा लामिछानेले भारतको प्रतिष्ठित दैनिक ‘हिन्दुस्तान टाइम्स’ मा लेखेको वैचारिक आलेखले रास्वपाको परराष्ट्र नीतिको स्पष्ट खाका प्रस्तुत गरेको छ। उनले पुराना दलहरूले बोकेको ऐतिहासिक पूर्वाग्रह, गोप्य सहमति र कूटनीतिक जटिलताहरूबाट आफ्नो दल मुक्त रहेको घोषणा गर्दै नेपाल–भारत सम्बन्धलाई भू–राजनीतिक तनावको साँगुरो घेराबाट निकालेर ‘विकास कूटनीति’ मा लैजानुपर्ने वकालत गरे।
उनले रक्सौल–काठमाडौं रेलमार्गको तीव्र कार्यान्वयन, काठमाडौं–बेंगलुरु डिजिटल करिडोरको स्थापना, नेपालमा आईआईटी वा एम्स जस्ता विश्वस्तरीय भारतीय प्राविधिक र स्वास्थ्य संस्थाहरूको विस्तार, तथा नेपालको जलविद्युतलाई भारतको औद्योगिक विकास र नेपाली युवा प्रतिभालाई भारतको प्रविधि क्षेत्रसँग जोड्ने रणनीतिक एजेन्डाहरू अघि सारे। यो दृष्टिकोणले परम्परागत ‘रोटी–बेटी’ को सम्बन्धलाई आधुनिक ‘प्रविधि र प्रगति’ को सम्बन्धमा बदल्ने सङ्केत गरेको छ।
समग्रमा, दिल्लीकी मुख्यमन्त्री रेखा गुप्ताको निमन्त्रणामा युवा नेताहरूसँग भएको ‘जेनजी र युवा कूटनीति’ को बहसदेखि भाजपाको तल्लो तहको सांगठनिक मोडेलको अध्ययनसम्मका गतिविधिहरूले रास्वपाको यो यात्रालाई निकै फलदायी बनाएका छन्।
यो भ्रमणले नेपाली राजनीतिमा तीनवटा स्पष्ट सन्देश छोडेको छ। पहिलो, नयाँ दिल्लीले नेपालका पुराना तीन दलको सिन्डिकेट भत्किसकेको र नयाँ शक्तिको उदय अकाट्य रहेको सत्यलाई स्वीकार गरिसकेको छ। दोस्रो, विगतका अस्थिर र विभाजित गठबन्धन सरकारबाट आजित भएको भारत अब नेपालमा बलियो जनमतसहितको स्थिर शक्तिसँग काम गर्न उत्सुक छ। र तेस्रो, पुराना दलहरूले भारतको विरोधलाई नेपाली राष्ट्रवादको सस्तो नारा बनाएकोमा असन्तुष्ट दिल्लीले रास्वपाबाट परिपक्व र पारस्परिक लाभको व्यावहारिक कूटनीति अपेक्षा गरेको छ।
अन्ततः, अमित शाहसँगको दुर्लभ कार्यकक्ष भेटदेखि मोदीको सहकार्यको प्रतिबद्धतासम्मका घटनाक्रमले रवि लामिछानेलाई केवल काठमाडौँको घरेलु राजनीतिका ‘सेलिब्रेटी नेता’ बाट उठाएर दक्षिण एसियाकै एक उदीयमान र भविष्यमुखी नेताको रूपमा कूटनीतिक मञ्चमा स्थापित गरिदिएको छ।
