बैंक तथा वित्तीय प्रणालीमा अधिक तरलता: मुद्दती निक्षेप घट्दै, बचत खाताप्रति निक्षेपकर्ताको आकर्षण बढ्दो

बैंक तथा वित्तीय प्रणालीमा अधिक तरलता: मुद्दती निक्षेप घट्दै, बचत खाताप्रति निक्षेपकर्ताको आकर्षण बढ्दो

काठमाडौं।  बैंक तथा वित्तीय प्रणालीमा अधिक तरलता थुप्रिएसँगै वाणिज्य बैंकहरूको मुद्दती निक्षेप घट्न थालेको छ। बैंकहरूमा पर्याप्त लगानीयोग्य रकम भए पनि कर्जाको माग अपेक्षाअनुसार बढ्न नसक्दा बैंकहरूले निक्षेपमा दिने ब्याजदर घटाएका छन्। ब्याजदरमा आएको यस किसिमको गिरावटपछि निक्षेपकर्ताले मुद्दती खातामा राखेको रकमसमेत झिकेर बचत खातामा सार्न थालेका छन्।

नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा वाणिज्य बैंकहरूको मुद्दती निक्षेप १५.३ प्रतिशतले घटेको छ। जबकि सोही अवधिमा चल्ती निक्षेप २९.९ प्रतिशत र बचत निक्षेप ४५.६ प्रतिशतले बढेको छ। यसले बैंकमा पैसा राख्ने निक्षेपकर्ताको प्राथमिकता मुद्दतीबाट बचततर्फ सरेको प्रष्ट रूपमा देखाएको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा मुद्दती निक्षेप दुई प्रतिशतले मात्र घटेको थियो भने त्यसबेला चल्ती र बचत निक्षेप क्रमशः ३८.९ प्रतिशत र ३६.५ प्रतिशतले बढेका थिए। पछिल्लो वर्ष मुद्दती निक्षेपमा आएको यो ठूलो गिरावटले बैंकहरूको निक्षेप संरचनामै परिवर्तन आएको सङ्केत गरेको छ।

निरन्तर बढिरहेको रेमिट्यान्स आप्रवाह र कमजोर कर्जा मागका कारण बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम पर्याप्त मात्रामा रहेको छ। बैंकहरूसँग निक्षेप सङ्कलनका लागि आपसमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था नरहेपछि मुद्दती निक्षेपमा आकर्षक ब्याजदर दिनुपर्ने बाध्यता पनि घटेको छ।

सर्वसाधारणबाट सङ्कलन गरिएको निक्षेपमा बैंकहरूले निश्चित ब्याज भुक्तानी गर्नुपर्ने हुन्छ। तर, कर्जा प्रवाह कमजोर हुँदा सङ्कलित रकम परिचालन हुन नसकेपछि बैंकका लागि महँगो ब्याजदरमा दीर्घकालीन निक्षेप जुटाउनु थप आर्थिक भार बन्ने गरेको छ। यसैकारण बैंकहरूले मुद्दती र बचत निक्षेपको ब्याजदरबीचको अन्तर घटाएका छन्। ब्याजदर उस्तै वा थोरै मात्र फरक भएपछि निक्षेपकर्ताले रकम मुद्दतीमा बाँधेर राख्नुभन्दा आवश्यक परेको समयमा सहजै झिक्न मिल्ने बचत खातालाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्।

सुस्त गतिमा कर्जा विस्तार

राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार बैंकहरूमा निक्षेप तीव्र रूपमा बढे पनि त्यस अनुपातमा कर्जा विस्तार हुन सकेको छैन। गत आर्थिक वर्षमा वाणिज्य बैंकहरूको कुल निक्षेप परिचालन १४.६ प्रतिशत अर्थात् नौ खर्ब ५६ अर्ब २९ करोड रुपैयाँले बढेर ७४ खर्ब ८८ अर्ब १६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अघिल्लो वर्ष यस्तो निक्षेप १३.७ प्रतिशत अर्थात् सात खर्ब ८४ अर्ब ८७ करोड रुपैयाँले बढेको थियो। तर, सोही अवधिमा बैंकहरूको कर्जा तथा लगानी भने ४.२ प्रतिशत अर्थात् दुई खर्ब ६३ अर्ब १९ करोड रुपैयाँले मात्रै बढेको छ। २०८३ असार मसान्तसम्म वाणिज्य बैंकहरूको कुल कर्जा तथा लगानी ६५ खर्ब ५८ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँ पुगेको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ। अघिल्लो वर्ष कर्जा तथा लगानी ७.२ प्रतिशत अर्थात् चार खर्ब २४ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँले बढेको थियो।

यसले बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेप सङ्कलनको गति तीव्र भए पनि कर्जा परिचालनको गति निकै सुस्त रहेको देखाएको छ। गत आवमा निजी क्षेत्रमा प्रवाहित कर्जा ६.५ प्रतिशत अर्थात् तीन खर्ब १७ अर्ब ९७ करोड रुपैयाँले बढेको छ, जुन अघिल्लो वर्ष ८.६ प्रतिशतले बढेको थियो। कर्जा विस्तारमा आएको यो सुस्तताले बैंकहरूमा लगानीयोग्य रकम थुप्रिने अवस्थालाई थप बलियो बनाएको छ। २०८३ असार मसान्तमा वाणिज्य बैंकहरूको कुल सम्पत्ति तथा दायित्व १३.९ प्रतिशत अर्थात् ११ खर्ब २५ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँले बढेर ९२ खर्ब २१ अर्ब १२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

बैंकहरूले निजी क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह व्यापक रूपमा विस्तार गर्न नसकिरहँदा प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रमा भने कुल कर्जाको ३८.१४ प्रतिशत रकम परिचालन गरेका छन्। राष्ट्र बैंकका अनुसार २०८३ असार मसान्तमा कृषि क्षेत्रमा १३.१२ प्रतिशत र गैरकृषि क्षेत्रमा २५.०२ प्रतिशत कर्जा प्रवाह भएको छ। यसरी प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रमा प्रवाहित कुल कर्जा १९ खर्ब ६४ अर्ब ६५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

सरकारी ऋणपत्रमाथिको लगानी घट्यो

यसैबीच, वाणिज्य बैंकहरूले सरकारी ऋणपत्रमा गर्दै आएको लगानीसमेत घटाएका छन्। गत आवमा यस्तो लगानी ९.२ प्रतिशत अर्थात् ९५ अर्ब १७ करोड रुपैयाँले घटेर नौ खर्ब ३६ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ। अघिल्लो वर्ष सरकारी ऋणपत्रमा बैंकहरूको लगानी १५ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँले बढेको थियो। राष्ट्र बैंकका अनुसार वाणिज्य बैंकहरूको सरकारी ऋणपत्रमा गरिएको लगानीसहितको कुल तरल सम्पत्ति १८ खर्ब एक अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ पुगेको छ, जुन कुल निक्षेपको २४.०६ प्रतिशत हो। अघिल्लो वर्ष यस्तो अनुपात २६.७ प्रतिशत रहेको थियो।

तरल सम्पत्तिको संरचनामा पनि केही फेरबदल आएको छ। समीक्षा अवधिमा बैंकहरूको तरल कोष २०.९ प्रतिशतले बढेको छ भने विदेशी बैंकमा रहेको मौज्दात ६२.३ प्रतिशत अर्थात् एक खर्ब ६१ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँले बढेर चार खर्ब २० अर्ब २१ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। तर, नेपाल राष्ट्र बैंकमा रहेको मौज्दात भने १.३ प्रतिशत अर्थात् चार अर्ब ८१ करोड रुपैयाँले घटेर तीन खर्ब ५९ अर्ब तीन करोड रुपैयाँ कायम भएको छ।

समग्रमा हेर्दा, बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेपको विस्तार उच्च रहे पनि कर्जाको माग कमजोर हुँदा बैंकहरूको लगानी क्षमता पूर्णरूपमा उपयोग हुन सकेको छैन। यही कारणले निक्षेपको ब्याजदर घटाउने दबाब सिर्जना गर्नुका साथै मुद्दती निक्षेपबाट बचत खातातर्फ रकम सर्ने प्रवृत्तिलाई तीव्र बनाएको छ।