वासिङ्टन। विश्वको ऊर्जा आपूर्तिको प्रमुख ‘लाइफलाइन’ मानिने होर्मुज स्ट्रेटमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अचानक नौसैनिक नाकाबन्दीको घोषणा गरेपछि अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति र अर्थतन्त्रमा हलचल मच्चिएको छ। इस्लामाबादमा भएको शान्ति वार्ता असफल भएपछि ट्रम्पले उक्त कदम चालेका हुन्। होर्मुज स्ट्रेट खुलाउन ट्रम्पसामु अन्य कूटनीतिक र सैन्य विकल्पहरू हुँदाहुँदै पनि उनले किन नाकाबन्दीको बाटो रोजे भन्ने प्रश्न अहिले विश्वभर बहसको विषय बनेको छ।
के थिए ट्रम्पसामु उपलब्ध विकल्पहरू? सैन्य र भू-राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, होर्मुज स्ट्रेटको समस्या समाधान गर्न ट्रम्प प्रशासनसामु मूलतः तीनवटा मुख्य विकल्पहरू थिए:
१. कूटनीतिक वार्ता र सहमति: इस्लामाबादमा भएको वार्तामार्फत दुवै पक्षले सम्झौता गर्ने प्रयास गरेका थिए। इरानले स्ट्रेटबाट आफ्नो नियन्त्रण हटाउने र अमेरिकाले नाकाबन्दी खुकुलो पार्ने सम्भावना थियो। तर, वार्ता असफल भएपछि यो विकल्प तत्कालका लागि बन्द भयो। २. नौसैनिक एस्कर्टिङ (सुरक्षा गस्ती): तेस्रो मुलुकका जहाजहरूलाई अमेरिकी नौसैनिक जहाजहरूको सुरक्षामा स्ट्रेट पार गराउने। यसले व्यापार त सुचारु हुन सक्थ्यो, तर यसले इरानलाई स्ट्रेटमा आफ्नो ‘अधिकार’ दाबी गरिरहन र टोल (कर) असुलिरहन अप्रत्यक्ष रूपमा सहयोग पुर्याउँथ्यो। ३. प्रत्यक्ष सैन्य कारबाही: इरानका तटीय सैन्य अखडा र क्षेप्यास्त्र केन्द्रहरूमाथि व्यापक हवाई हमला गर्ने। यो विकल्प निकै महँगो र थप क्षेत्रीय युद्ध निम्त्याउने जोखिमपूर्ण हुने भएकाले ट्रम्प प्रशासनले यसलाई अन्तिम विकल्पका रूपमा राखेको थियो।
नाकाबन्दी नै किन? ट्रम्प प्रशासनले यी विकल्पहरूलाई पन्छाउँदै ‘नाकाबन्दी’ रोज्नुका पछाडि मुख्यतया तीनवटा रणनीतिक उद्देश्य देखिएका छन्:
इरानको आम्दानीमा प्रहार: इरानले होर्मुज स्ट्रेटलाई आफ्नो मुख्य ‘हतियार’ बनाएको छ। इरानले प्रत्येक जहाजबाट टोल (कर) असुली आफ्नो युद्ध कोष बलियो बनाइरहेको थियो। नाकाबन्दीमार्फत ट्रम्प इरानलाई आर्थिक रूपमा रित्याउन चाहन्छन्। यसअघि भेनेजुएलाको हकमा ट्रम्पले अपनाएको ‘म्याक्सिमम प्रेसर’ नीतिलाई नै यहाँ दोहोर्याइएको छ।
‘स्वयं नियन्त्रण’को सन्देश: इरानले स्ट्रेटमाथिको नियन्त्रणलाई आफ्नो शक्ति प्रदर्शनको रूपमा प्रयोग गरिरहेको थियो। अमेरिकाको नौसैनिक नाकाबन्दीले इरानलाई ‘समुद्रमा पनि अमेरिका नै सर्वशक्तिमान छ’ भन्ने सन्देश दिन खोजेको छ। ‘हामी पछि हट्दैनौं’ भन्ने अडान देखाएर इरानलाई वार्ताको टेबुलमा झुकाउने ट्रम्पको रणनीतिक चाल हो।
वैश्विक बजारमा दबाब: विश्वमा तेलको मूल्य अस्थिर हुँदा त्यसको असर अमेरिका र उसका सहयोगी देशहरूलाई पर्छ। नाकाबन्दीमार्फत कम्तीमा इरानको ‘shadow tankers’ (अवैध तेल बोक्ने जहाज) लाई रोकेर बजारमा आफ्नो पकड कायम राख्ने ट्रम्पको योजना देखिन्छ।
चुनौती र जोखिम यद्यपि, यो नाकाबन्दी ट्रम्पका लागि ‘दोहोरो तरवार’ बन्न सक्छ। यदि नाकाबन्दीले काम गरेन र इरानले प्रतिशोधात्मक कारबाही (जस्तै समुद्री बारुदी सुरुङ बिछ्याउने वा अन्य जहाजमाथि आक्रमण) गर्यो भने, यसले विश्व बजारमा तेलको मूल्यलाई आकास पुर्याउने छ र युद्धलाई थप जटिल मोडमा लैजानेछ।
जे होस्, ट्रम्पले नाकाबन्दीमार्फत ‘शान्ति वार्ता’ को असफलतापछि ‘दबाबको राजनीति’लाई नै प्राथमिकता दिएका छन्। अब हेर्न बाँकी छ कि इरानले यो दबाब कतिन्जेल थेग्न सक्छ वा यो कदमले फेरि अर्को सैन्य भिडन्त निम्त्याउँछ।
